બીન વાગતી રહી અને દેશના 'ચોકીદારો' ઊંઘતા રહ્યા: વ્યંગ્યથી ડરતું પત્રકારત્વ

નોર્વેના એક અખબારે પ્રકાશિત કરેલા એક કાર્ટૂને ભારતીય ન્યૂઝ રૂમ્સમાં એવો ભૂકંપ લાવી દીધો છે, જે જોતાં એવું લાગે કે જાણે દેશની સાર્વભૌમત્વતા જોખમમાં આવી ગઈ હોય! કાર્ટૂનમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને હાથમાં 'બીન' (વાંસળી જેવું મદારીનું વાદ્ય) લઈને બેઠેલા મદારી તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે, અને તેમની સામે પેટ્રોલ પંપનું ડિસ્પેન્સર સાપના રૂપમાં ફેણ ફેલાવીને ઊભું છે. આ આકૃતિ પાછળનો સીધો અને સરળ આર્થિક સંદેશ એ હતો કે દેશમાં ઇંધણના ભાવ બેકાબૂ સાપની જેમ વધી રહ્યા છે.

પરંતુ, જનતાના પ્રશ્નો પર મૌન સેવી લેનારા ભારતીય મીડિયાના એક મોટા વર્ગે—જેને આજે દેશ 'ગોદી મીડિયા' તરીકે ઓળખે છે—આ કાર્ટૂનને 'ભારતની વૈશ્વિક છબી પર હુમલો' ગણાવીને હોબાળો શરૂ કરી દીધો છે. આ ઘટનાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે આજના પત્રકારો જનતાના સવાલો પૂછવાની પોતાની મૂળભૂત જવાબદારી સંપૂર્ણપણે ભૂલી ચૂક્યા છે.

પોતાની જવાબદારી ભૂલેલું ભારતીય મીડિયા

પત્રકારત્વનો ધર્મ સત્તા સામે આંખમાં આંખ પરોવીને સવાલ કરવાનો છે, સત્તાના ખોળામાં બેસીને લોરી ગાવાનો નહીં. આજે જ્યારે સામાન્ય નાગરિક મોંઘવારી, બેરોજગારી અને પેટ્રોલ-ડીઝલના આસમાને આંબતા ભાવથી ત્રસ્ત છે, ત્યારે ભારતીય ન્યૂઝ ચેનલો આ ગંભીર મુદ્દાઓ પર ડિબેટ કરવાને બદલે વિદેશી અખબારોના કાર્ટૂન પર પિત્તો ગુમાવી રહી છે.

જ્યારે દેશના પત્રકારોએ વધતી કિંમતો પર સરકારને ઘેરવાની જરૂર હતી, ત્યારે તેઓ સરકારી પ્રવક્તા બનીને વિદેશી કાર્ટૂનનો વિરોધ કરવામાં વ્યસ્ત છે. આ પત્રકારત્વ નથી, આ શાસકોની ખુશામત કરતી પીઆર (PR) એજન્સી છે. જે મીડિયાએ જનતાનો અવાજ બનવાનું હતું, તે આજે સત્તાનો ઢાલ બનીને ઊભું રહી ગયું છે.

નોર્વેના પત્રકારોના સવાલો અને વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ

આ વિવાદ વચ્ચે નોર્વે અને અન્ય પશ્ચિમી દેશોના પત્રકારો ભારતીય મીડિયાની આ પ્રતિક્રિયા જોઈને આશ્ચર્યચકિત છે. ત્યાંના પત્રકારો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે: "શું વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીનો દાવો કરતા દેશનું પત્રકારત્વ એટલું નબળું અને ડરપોક થઈ ગયું છે કે તે એક કાર્ટૂનનો વ્યંગ્ય પણ સહન નથી કરી શકતું?"

વૈશ્વિક સ્તરે પત્રકારત્વની સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે:

• પશ્ચિમી દેશોનો સ્વીકાર: અમેરિકા કે યુરોપના અખબારો (જેમ કે The New York Times કે The Economist) માં ત્યાંના રાષ્ટ્રપ્રમુખોના અત્યંત આકરા અને ક્યારેક ક્રૂર કાર્ટૂન્સ રોજિંદી બાબત છે. ત્યાંના નેતાઓ કે પત્રકારો તેને 'દેશનું અપમાન' ગણીને રડવા બેસતા નથી, કારણ કે તેઓ સમજે છે કે સત્તાની ટીકા એ લોકશાહીનો ઓક્સિજન છે.

• સરમુખત્યારશાહી માનસિકતા તરફ પ્રયાણ: નોર્વેના પત્રકારોનો સવાલ પ્રાસંગિક છે, કારણ કે માત્ર ચીન, રશિયા કે ઉત્તર કોરિયા જેવા સરમુખત્યારશાહી દેશોમાં જ શાસકના કાર્ટૂનથી મીડિયા અને સરકાર ડરી જાય છે. ચીનમાં તો 'વિન્ની ધ પૂહ' (Winnie the Pooh) ના કાર્ટૂન પર પણ પ્રતિબંધ છે, કારણ કે તેની સરખામણી શી જિનપિંગ સાથે થઈ હતી. શું ભારતીય પત્રકારો પણ દેશને એ જ દિશામાં લઈ જવા માંગે છે?

ગ્લોબલ સાઉથ: સંકોચાતી લોકશાહી અને ચામચાગીરીનો ટ્રેન્ડ

ભારત, તુર્કી અને બ્રાઝિલ જેવા દેશોમાં પત્રકારત્વનો એક નવો અને ખતરનાક ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. વધતા જતા હાઇપર-નેશનાલિઝમ (અતિ-રાષ્ટ્રવાદ) નો આશરો લઈને પત્રકારો પોતાની નિષ્ફળતા છુપાવી રહ્યા છે.

જ્યારે પણ કોઈ વિદેશી મીડિયા ભારતના આંતરિક આર્થિક પ્રશ્નો (જેમ કે મોંઘવારી) પર આંગળી ચિંધે છે, ત્યારે દેશના પત્રકારો મૂળ મુદ્દા પર ચર્ચા કરવાને બદલે તેને 'આંતરરાષ્ટ્રીય ષડયંત્ર' તરીકે ખપાવી દે છે. મદારી અને સાપનું પ્રતીક કદાચ પશ્ચિમી દેશોના જૂના પૂર્વગ્રહને દર્શાવતું હોય શકે, પરંતુ તેની પાછળનો આર્થિક સંદેશ (પેટ્રોલના ભાવ) એક કડવી વાસ્તવિકતા છે, જેને ભારતીય મીડિયા કેમેરાની પાછળ છુપાવવા મથી રહ્યું છે.

નોર્વેના અખબારની 'બીન' તો વાગીને શાંત થઈ ગઈ, પરંતુ તેનાથી ભારતીય પત્રકારત્વના ચહેરા પરનો મહોરો ચોક્કસ ઉતરી ગયો છે.

જો પત્રકારો સત્તાના કીર્તન ગાવામાં એટલા મશગૂલ થઈ જશે કે તેમને જનતાની તકલીફો પર બનેલા કાર્ટૂન પણ દેશદ્રોહ જેવા લાગવા માંડે, તો સમજી લેવું કે લોકશાહીનો ચોથો સ્તંભ સડી ચૂક્યો છે. રાજકીય સંવેદનશીલતાના નામે ચાપલૂસી બંધ થવી જોઈએ. લોકશાહી ત્યારે જ જીવશે જ્યારે દેશનું મીડિયા સત્તાના દરબારમાં 'બીન' વગાડવાનું બંધ કરીને જનતાના પ્રશ્નોની ગર્જના કરશે.