શું અરાવલીનો મુદ્દો સિંગરોલીથી ધ્યાન હટાવવાનો ઉપાય છે?

અરાવલીની ચર્ચા અને સિંગરોલીની ચુપ્પી

શું પર્યાવરણના કેટલાક મુદ્દા એકબીજાની છાયામાં દબાઈ રહ્યા છે?

ક્યારેક એવું બને છે કે દેશ એક મોટા મુદ્દા પર કેન્દ્રિત થઈ જાય છે અને એ દરમિયાન બીજા ગંભીર પ્રશ્નો શાંતિથી પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. આવું જ કંઈક આજે પર્યાવરણના મુદ્દાઓમાં જોવા મળી રહ્યું છે.

આ દિવસોમાં સમગ્ર દેશ અરાવલી પર્વતમાળાને લઈને ચર્ચા કરી રહ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટના તાજા ચુકાદા પછી ચિંતા, ચર્ચા અને મતભેદ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આ ચર્ચાની વચ્ચે એક બીજો વિસ્તાર છે, જ્યાં પર્યાવરણ પર પડતી અસર કદાચ પૂરતી રીતે રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં આવી નથી—એ વિસ્તાર છે મધ્યપ્રદેશનું સિંગરોલી.

અરાવલી: કુદરતનું સંરક્ષણ કવચ

અરાવલી પર્વતમાળા માત્ર ભૂગોળનો મુદ્દો નથી. આ ભારતની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંથી એક છે, જે:

રણના વિસ્તરણને અટકાવે છે
ભૂગર્ભ જળનું સ્તર જાળવે છે
હવામાન સંતુલન અને જૈવ વૈવિધ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે

આથી જ વર્ષોથી અરાવલી વિસ્તારમાં ખનન, બાંધકામ અને પર્યાવરણ હાનિને લઈને કોર્ટ, વૈજ્ઞાનિકો અને સ્થાનિક લોકો વચ્ચે સંઘર્ષ ચાલતો રહ્યો છે.

તાજેતરના ચુકાદા બાદ લોકોમાં એ ભય વ્યક્ત થઈ રહ્યો છે કે 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતા પહાડોને અરાવલીનો ભાગ ગણવામાં નહીં આવે, જેના કારણે ઉદ્યોગોને પર્યાવરણ માટે જોખમી પ્રવૃત્તિઓ કરવાની વધુ છૂટ મળી શકે.

આ ચિંતા અવગણવા જેવી નથી.

પરંતુ આ જ સમયે… સિંગરોલીમાં શું ચાલી રહ્યું છે?

જ્યારે અરાવલી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે, ત્યારે સિંગરોલીમાં ચાલી રહેલી પ્રવૃત્તિઓ પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

સિંગરોલી, જેને ભારતની “ઊર્જા રાજધાની” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, ત્યાં કોલ માઇનિંગ અને પાવર પ્રોજેક્ટ્સ માટે વિશાળ વિસ્તારમાં જંગલ કાપવામાં આવી રહ્યા હોવાના આક્ષેપો સામે આવ્યા છે.

વિવિધ જાહેર માહિતી અને રાજકીય નિવેદનો મુજબ, સિંગરોલી વિસ્તારમાં 6 લાખથી વધુ વૃક્ષો કાપવામાં આવ્યા અથવા કાપવાની પ્રક્રિયામાં હોવાની વાત સામે આવી છે.

આ આંકડો સાચો હોય કે તેના આસપાસનો—
બન્ને સ્થિતિમાં પ્રશ્ન ગંભીર છે.

સ્થાનિક આદિવાસી સમુદાયો અને પર્યાવરણ કાર્યકરો લાંબા સમયથી આ અંગે અવાજ ઉઠાવી રહ્યા છે.
પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ મુદ્દો હજુ પણ સીમિત ચર્ચામાં જ છે.

પ્રશ્ન ધ્યાન ભટકાવવાનો છે, આરોપનો નહીં

અહીં એક નાજુક પરંતુ મહત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે:

શું એવું બની શકે કે જ્યારે એક મોટો, ભાવનાત્મક મુદ્દો ચર્ચાના કેન્દ્રમાં હોય, ત્યારે બીજા વિસ્તારોમાં થતી પર્યાવરણ હાનિ પર આપોઆપ ધ્યાન ઓછું જાય?

આ કોઈ સીધો આરોપ નથી.
પરંતુ લોકશાહી અને મીડિયાની ભૂમિકા વિશે વિચારવા મજબૂર કરતો પ્રશ્ન છે.

અરાવલી પર ચર્ચા જરૂરી છે.
પરંતુ એ ચર્ચા એટલી વ્યાપક હોવી જોઈએ કે સિંગરોલી જેવા વિસ્તારો પાછળ રહી ન જાય.

પર્યાવરણની લડાઈ: એક સાથે, સર્વત્ર

પર્યાવરણ સંરક્ષણ કોઈ એક પર્વતમાળા સુધી સીમિત નથી.
કોઈ એક રાજ્ય કે એક ચુકાદા સુધી પણ નથી.

જો આજે આપણે માત્ર અરાવલી પર જ અટકી જઈશું,
તો શક્ય છે કે આવતી કાલે ખબર પડે કે
સિંગરોલીમાં જંગલો કપાઈ ગયા,
સ્થાનિક લોકોનો અવાજ દબાઈ ગયો
અને નુકસાન પાછું ફેરવી શકાય તેવું રહ્યું નહીં.

અંતમાં…

અરાવલી બચાવવી અત્યંત જરૂરી છે.
સિંગરોલીને સાંભળવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

કારણ કે કુદરતના પ્રશ્નો અલગ નથી—
તે એકબીજાથી જોડાયેલા છે.

સાચું પત્રકારત્વ એ જ છે
જે માત્ર ચર્ચિત મુદ્દાઓ નહીં,
પરંતુ શાંતિથી દબાયેલા પ્રશ્નોને પણ સમાજ સામે મૂકે.