IT-CBIના દરોડા અને અદાણીનું કનેક્શન: શું છે અસલી સત્ય?

આજકાલ સોશિયલ મીડિયા અને રાજકીય ગલિયારાઓમાં એક ખાસ ટ્રેન્ડ પર જોરદાર ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઇન્ટરનેટ પર ઘણા યુઝર્સ અને ન્યૂઝ પોર્ટલ્સ દેશની મોટી કંપનીઓ પર પડતા દરોડા (Raid) અને ત્યારબાદ અદાણી ગ્રુપ દ્વારા થતા તેમના અધિગ્રહણ (Acquisitions) વચ્ચેની ટાઇમલાઇન જોડીને સવાલો ઉઠાવી રહ્યા છે. આ આખા નેરેટિવને સોશિયલ મીડિયા પર "Raid-to-Ownership Chronology" નામ આપવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ, શું આ આખી પ્રક્રિયા પાછળ માત્ર એજન્સીઓનો દબાવ જ છે, કે પછી આની પાછળ કોઈ મોટો કોર્પોરેટ અને ફાયનાન્સિયલ ખેલ છે? ચાલો સમજીએ આ ચર્ચામાં આવેલા મુખ્ય કિસ્સાઓ અને તેની પાછળનું અસલી ગણિત.

સોશિયલ મીડિયા પર કઈ ટાઇમલાઇનની ચર્ચા છે?

ઇન્ટરનેટ પર વાયરલ થઈ રહેલા દાવાઓ મુજબ, નીચેની મોટી ડીલ્સમાં એક ચોક્કસ પેટર્ન જોવા મળી છે:

• NDTV (મીડિયા): વર્ષ 2017માં સીબીઆઈ (CBI) ના દરોડા પડ્યા અને 2022માં અદાણી ગ્રુપે આ ચેનલ ખરીદી લીધી.

• The Quint (ડિજિટલ મીડિયા): 2018માં ઇન્કમ ટેક્સ (IT)ના દરોડા બાદ 2022માં અદાણી ગ્રુપે આ પ્લેટફોર્મમાં હિસ્સેદારી ખરીદી.

• ક્રિષ્નાપટ્ટનમ પોર્ટ (નવયુગ ગ્રુપ): 2018માં આઈટીના દરોડા પડ્યા અને 2020માં અદાણી પોર્ટ્સે તેને હસ્તગત કર્યું.

• કારૈકલ પોર્ટ: સીબીઆઈ અને ઈડી (ED) ની તપાસ બાદ આ આખો પોર્ટ અદાણી પોર્ટ્સના ખાતામાં ગયો.

• GVK મુંબઈ એરપોર્ટ: જુલાઈ 2020માં સીબીઆઈ-ઈડીના દરોડાના ગણતરીના મહિનાઓમાં જ અદાણી ગ્રુપે આ એરપોર્ટનો કંટ્રોલ મેળવ્યો.

• અંબુજા સિમેન્ટ અને સાંઘી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ: સિમેન્ટ સેક્ટરમાં પણ સીસીઆઈ (CCI) અને આઈટીની તપાસ બાદ આ કંપનીઓ અદાણી ગ્રુપનો હિસ્સો બની ગઈ.

ન્યૂઝ એનાલિસિસ: બિઝનેસ અને ફાયનાન્સિયલ પાસું શું કહે છે?

માર્કેટ એક્સપર્ટ્સ અને કોર્પોરેટ દસ્તાવેજોની તપાસ કરીએ તો આ તમામ ડીલ્સ પાછળ માત્ર 'રેડ' નહીં, પરંતુ મજબૂત કોર્પોરેટ અને ફાયનાન્સિયલ કારણો (Distressed Asset Acquisition) જવાબદાર હતા:

૧. દેવાનો બોજ અને કાનૂની જોગવાઈઓ (NDTV અને એરપોર્ટ)

• NDTV નો કિસ્સો: NDTV વર્ષોથી ભારે દેવામાં ડૂબેલું હતું. પ્રમોટર્સે 2008-09માં VCPL નામની કંપની પાસેથી આશરે ₹403 કરોડની લોન લીધી હતી. આ લોનની શરત મુજબ, લોન ન ચૂકવાય તો સામે વાળી કંપની NDTVના 29% શેર લઈ શકતી હતી. અદાણી ગ્રુપે આખી લોન આપનારી કંપની (VCPL) ને જ ખરીદી લીધી અને કાનૂની રીતે આ શેર પોતાના નામે કર્યા.

• GVK મુંબઈ એરપોર્ટ: GVK ગ્રુપ આર્થિક સંકટમાં હતું અને બેંકોનું ભારે દબાણ હતું. નવી મુંબઈ એરપોર્ટના પ્રોજેક્ટને પૂરો કરવા માટે મોટા ફંડની જરૂર હતી, જે અદાણી ગ્રુપના આવવાથી જ શક્ય બની શક્યું.

૨. નાદારી અને ઇનસોલ્વન્સી પ્રોસેસ (પોર્ટ સેક્ટર)

• કારૈકલ પોર્ટ: આ કંપની સંપૂર્ણપણે બેન્કરૂપ (નાદાર) થઈ ચૂકી હતી. આ ડીલ કોઈ પ્રાઇવેટ રૂમમાં નહીં, પરંતુ NCLT (National Company Law Tribunal) ની કોર્ટ દ્વારા મંજૂર કરાયેલા ઓફિશિયલ રેઝોલ્યુશન પ્લાન હેઠળ થઈ હતી.

• ક્રિષ્નાપટ્ટનમ પોર્ટ: તેના પ્રમોટર્સ (નવયુગ ગ્રુપ) આર્થિક તંગી સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા, જ્યારે અદાણી ગ્રુપ પોતાની 'ઈસ્ટ કોસ્ટ સ્ટ્રેટેજી' અંતર્ગત ભારતના દરિયાકાંઠા પર પોતાનો બિઝનેસ વધારવા માંગતું હતું.

૩. વૈશ્વિક સ્ટ્રેટેજી અને માર્કેટ વેલ્યુ (સિમેન્ટ સેક્ટર)

• અંબુજા સિમેન્ટ: આ કંપની કોઈ ભારતીય પ્રમોટરની નહોતી, પરંતુ ગ્લોબલ સિમેન્ટ જાયન્ટ Holcim (હોલ્સિમ) ની હતી. હોલ્સિમ કંપની ભારતમાંથી પોતાનો બિઝનેસ સમેટીને વૈશ્વિક માર્કેટ પર ફોકસ કરવા માંગતી હતી, તેથી તેમણે પોતાની હિસ્સેદારી વેચી હતી.

• સાંઘી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ: આ કંપની પણ દેવા હેઠળ દબાયેલી હતી. શરૂઆતમાં શ્રી સિમેન્ટે રસ દાખવ્યો હતો, પરંતુ આઈટી તપાસ બાદ તેઓ પાછળ હટ્યા અને અદાણી ગ્રુપે વધુ સારી વેલ્યુએશન ઓફર કરીને આ ડીલ ઝડપી લીધી.

સંયોગ કે સોદો?

બિઝનેસની ભાષામાં આને "ડિસ્ટ્રેસ્ડ એસેટ એક્વિઝિશન" કહેવાય છે. જ્યારે પણ કોઈ કંપની કાનૂની, ટેક્સ સંબંધિત કે આર્થિક મુશ્કેલીઓમાં ફસાય છે, ત્યારે માર્કેટમાં તેની કિંમત (વેલ્યુએશન) ઘટી જાય છે. આવા સમયે અદાણી, ટાટા કે રિલાયન્સ જેવા કેશ-રિચ (જેમની પાસે મોટું ભંડોળ છે) ગ્રુપ્સ આવી કંપનીઓને ખરીદીને પોતાના પોર્ટફોલિયોને મજબૂત બનાવે છે.

જ્યાં એક તરફ વિપક્ષ અને ટીકાકારો તેને એજન્સીઓના દબાણની રાજનીતિ ગણાવે છે, ત્યાં બીજી તરફ આર્થિક વિશ્લેષકો આને અદાણી ગ્રુપની એગ્રેસિવ ગ્રોથ સ્ટ્રેટેજી તરીકે જુએ છે, જેના દમ પર તેઓ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કોમોડિટી માર્કેટમાં દેશમાં નંબર 1 બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.